ÌṢÒRO ÌṢÀMÚLÒ Ẹ̀KA-ÈDÈ NÍNÚ EWÌ ÀPILẸ̀KỌ YORÙBÁ: EWÌ ṢÓBỌ̀WÁLÉ ṢÓWÁNDÉ BÍ ÀPẸẸRẸ

Abstract

Gẹ́gẹ́ bí iṣẹ́ àwọn òǹkọwé àti akéwì ìṣaájú ti fihàn, èdè Yorùbá àjùmọ̀lò ló gbajúgbajà tí ọ̀pọ̀lọpọ̀ akéwì Yorùbá fi máa ń kọ ewì wọn láti ìbẹ̀rẹ̀pẹ̀pẹ̀. Àmọ́, bí ọ̀wọ́ àwọn akéwì kan láti ilẹ̀ Ẹ̀gbá ti ṣe lo ẹ̀ka-èdè wọn ní ọ̀nà tó rẹwà fún kíkọ ewì pẹ̀lú ọgbọ́n àtinúṣẹ̀dá jẹ́ ohun ìwúrí tó yàtọ̀ nínú ewì àpilẹ̀kọ Yorùbá. Bí ìgbà tí ènìyàn ń fèdè fọ̀ ni àgbékalẹ̀ ewì àwọn akéwì àpilẹ̀kọ ilẹ̀ Ẹ̀gbá yìí láti kà fún àwọn tí kì í bá ṣe ọmọ bíbí, tàbí ẹni tó dàgbà ní ilẹ̀ Ẹ̀gbá tó sì létí èdè. Ìyapa lórí ìlànà ti ó yẹ láti tẹ̀lé fún kíkọ ewì tó farapẹ́ “ìfèdèfọ̀” tún jẹ́yọ nínú àṣàyàn ewì àpilẹ̀kọ àwọn akéwì Yorùbá, ilẹ̀ Ẹ̀gbá bí: Ṣóbọ̀wálé Ṣówándé (Ṣóbọ̀ Aróbíodu), Ṣómújì, Oyèṣílẹ̀ Kẹ̀ríbo àti bẹ́è bẹ́ẹ̀ lọ. Ṣùgbọ́n, àṣàyàn ewì àpilẹ̀kọ Ṣóbọ̀wálé Ṣówándé tí a mọ̀ sí (Ṣóbọ̀ Aróbíodu) tí Ọlátúnjí (1979) tẹ̀ jáde ni a yẹ̀ wo nínú ṕep̀a yìí. Ohun pàtó tó jẹ́ àfojúsùn wa nínú pépà yìí ni àgbéyẹ̀wò ìgbéǹde àti ìdàgbàsókè ewì àpilẹ̀kọ láwùjọ Yorùbá nípa àmúlò ẹ̀ka-èdè Ẹ̀gbá àti àwọn àbùdá ìyàtọ̀ tó hànde nínú ewì àpilẹ̀kọ rẹ̀ tó farasin fún kíkà yó ṣe ní ìtumọ̀ dé ààyè kan. Lóòtọ́ ni àyípadà ń dé bá ewì àpilẹ̀kọ ní ilẹ̀ Yorùbá, nípa àwọn kókó-ọ̀rọ̀ àti àwọn ọ̀rọ̀ àfidáṣà ìgbàlódé tó ń jẹyọ lọ́tunlọ́tun àti látìgbàdégbà, àmọ́ a kò tún tí ì rí àwọn akéwì ìgbàlódé Yorùbá tó ṣẹ̀dá ewì tàbí ṣàmúlò ẹ̀ka-èdè Yorùbá mìíràn láti fẹwà ẹ̀ka-èdè Yorùbá dárà bí ẹní-ń-fèdè-fọ̀ bí àwọn akéwì àpilẹ̀kọ ilẹ̀ Ẹ̀gbá. Tíọ́rì èdè-ajẹ́mádùúgbò (Nativism) ni àtẹ̀gùn tí a lò fún títúmọ̀ àwọn wúnrẹ̀n ẹ̀ka-èdè Ẹ̀gbá tó takókó nínú àṣàyàn ewì Ṣóbọ̀ tí a lò. Nípa àkíyèsí, àlàyé àti ìtúpalẹ̀ àṣàyàn ewì tí a gbéyẹ̀wò, a wòye pé, àmúlò ẹ̀ka-èdè Yorùbá fún kíkọ ewì àpilẹ̀kọ lè ṣokunfa ìdàgbàsókè àwọn ẹ̀ka-èdè. Bákaan náà, ó tún lè ran gbígbọ́ èdè abínibí àti kíka ewì àpilẹ̀kọ pẹ̀lú ẹ̀ka-èdè geerege fún àwọn ọmọdé. Síwájú sí i, ó tún lè dènà ewu tó rọ̀ mọ́ kí àwọn ẹ̀ka-èdè Yorùbá kú àkúrun nípa bí ọ̀wọ́ àwọn àgbàlagbà tó gbọ́, tó sì ń sọ wọ́n ti wọn ń papòdà láti ìgbàdégbà láìśí akitiyan fífi irúfẹ́ ẹ̀ka-èdè bẹ́ẹ̀ lé àwọn ọmọ lọ́wọ́ fún ìtẹ̀síwájú.